DC Jeneratör (Generatör) Arızaları ve Adım Adım Çözüm Yöntemleri

[guclusat]

Generatörlerde arızalar; kutuplarda, kolektör ve fırçalarda, endüvide ve yatak-kapak
gibi elemanlarda meydana gelir. gerisi ekte sunulmuştur

 

[guclusat]

DC Jeneratörlerde (Generatör) Yapı, Çalışma Esasları ve Arıza Giderme Kılavuzu​

Bir doğru akım (DC) jeneratörünün verimli çalışması, yapısını oluşturan mekanik ve elektriksel elemanların sağlamlığına bağlıdır. Bu rehberimizde, DC jeneratörlerin çalışma prensiplerini, çeşitlerini ve servis masasında karşılaşabileceğiniz kronik arızaların tespit yöntemlerini inceleyeceğiz.

1. DC Jeneratörlerin Temel Çalışma Esası ve Yapısı​

Jeneratörlerin çalışma prensibi Faraday Endüksiyon Kanunu ve Lenz Kanunu'na dayanır. Manyetik bir alan içerisinde döndürülen bir iletkende gerilim (EMK) indüklenir.

Elektrik Üretmek İçin Gereken 3 Temel Unsur:​

1. Manyetik Alan: Doğal mıknatıs veya elektromıknatıslar (uyartım sargıları) ile elde edilir.
2. İletken: Elektrik akımını taşıyan bakır telden yapılmış bobinlerdir.
3. Hareket (İşlev): Manyetik alan ile iletkenin birbirine göre dairesel olarak hareket etmesidir.

Dairesel hareket esnasında üretilen akım her yarım turda bir yön değiştirir (AC). Yönü sürekli değişen bu akımı dış devreye tek yönlü (DC) olarak aktarabilmek için Kolektör (Komütatör) ve Fırça düzeneği kullanılır.

Bir DC Jeneratörün Anatomisi (4 Ana Kısım):​

• Gövde ve Kutuplar: Manyetik alanın üretildiği sabit kısımdır. Büyük güçlü makinelerde kutuplarda uyartım sargıları yer alır.
• Endüvi ve Göbek: Gerilimin indüklendiği dönen iç parçadır (Rotor).
• Kolektör ve Fırçalar: Akımı doğrultup dış devreye aktaran aşınabilir elemanlardır.
• Yatak, Kapak ve Mekanik Parçalar: Dönen mili taşıyan mekanik aksamdır.

2. Bağlantı Çeşitlerine Göre DC Jeneratör Türleri​

Jeneratör Tipi	Uyartım Sargısının Özelliği / Bağlantısı	Sektörel Terminal Kodları
Dışarıdan Uyartımlı Şönt	Uyartım sargısı harici bir DC kaynak tarafından beslenir. Sargı endüviye paraleldir.	Endüvi: A-B Kutup: I-K Yardımcı Kutup: G-H Direnç: t-s-q
Kendinden Uyartımlı Şönt	Uyartım sargısını kendi ürettiği elektrik enerjisi ile besler.	Kutup sargı uçları: C-D
Kompunt Jeneratör	Hem seri hem de paralel olmak üzere iki farklı kutup sargısı barındırır.	Eklemeli: Sargılar birbirini destekler. Ters: Sargılar birbirini zayıflatır.

Teknik Not (Komütasyon Kutbu ve Dengeleme): Bobinlerde akım yön değiştirirken kıvılcım oluşmasını (komütasyon zorluğunu) önlemek için ana kutup aralarına komütasyon kutupları konur. Endüvi alanının ana alanı bozmasına (endüvi reaksiyonu) karşı ise büyük makinelerde dengeleme (kompanzasyon) sargısı kullanılır.

3. Jeneratör Arızaları ve Adım Adım Tespit Yöntemleri​

A) Kutup Sargı Arızaları​

• Devre Kopukluğu: Sarsıntı, darbe veya bobin içi kısa devre sonucu sargı teli kopabilir.
  • Tespit Yöntemi: Sargı uçları endüvi ve devreden ayrılarak seri lamba ile kontrol edilir. Lamba yanmıyorsa o sargıda kopukluk vardır.
• Kısa Devre: Bobin sarımlarının yalıtımının bozulup birbirine değmesidir.
  • Tespit Yöntemi: Kutup sargılarına harici gerilim uygulanır ve her bobinin ucundaki düşen gerilim voltmetre ile ölçülür. Farklı (düşük) gerilim ölçülen bobinde kısa devre vardır.
• Gövdeye Kaçak (Şasi): Bobin yalıtkanlığının bitmesiyle tellerin gövdeye temas etmesidir.
  • Tespit Yöntemi: Bobin bağlantıları sökülür, seri lambanın bir ucu sargıya diğer ucu gövdeye değdirilerek test edilir.

B) Endüvi (Rotor) Sargı Arızaları​

• Endüvide Kısa Devre: Kısa devre olan bobin aşırı ısınır ve bağlı olduğu kolektör dilimlerinde kararma (yanık) yapar.
  • Tespit Yöntemi: Endüvi, Growler (Endüvi Ölçüm Cihazı) üzerine konur. Bobin oluklarının üzerine ince bir sac (testere laması vb.) tutulur. Sac hangi oluğun üzerinde titreşim (vızıldama) yaparsa o bobin arızalıdır.
• Kopukluk: Endüvinin aşırı ısınması, kolektörde kararma ve fırçalarda yoğun kıvılcım (şerare) ile kendini belli eder.
  • Tespit Yöntemi: Endüvi Growler cihazındayken kolektör dilimleri arası voltaj ölçülür. Kopuk olan bobine bağlı dilimlerde gerilim okunamaz.
• Gövdeye Kaçak: Kolektörde yoğun şerare ve endüvide ısınma yapar.
  • Tespit Yöntemi: Önce genel seri lamba testi yapılır. Kaçak varsa bobin uçları kolektör dilimlerinden tek tek ayrılarak hangi bobinin şasiye kaçırdığı bulunur.

C) Kolektör, Fırça ve Mekanik Arızalar​

• Kolektör Dilim Kısa Devresi: Dilimlerin arasına kömür tozu veya çapak kaçmasıyla oluşur. Dilim araları ince bir pleyt veya bız ile temizlenerek kolayca giderilir.
• Fırça Şeraresi (Kıvılcım): Fırçanın kolektöre bastığı noktada aşırı kıvılcım varsa fırça özelliği yitirilmiştir, baskı yayı gevşemiştir veya fırça bitmiştir. Doğrudan fırça değişimiyle giderilir.
• Yatak ve Rulman Arızaları: En sık karşılaşılan mekanik arızadır. Bakımsızlıktan veya aşınmadan dolayı rulmanlar bozulur; cihaz gürültülü ve vuruntulu çalışır. Rulman/yatak değişimi ile sorun çözülür.