Devre de malzeme diziliminde hata var. Aşağıdaki devreye göre kendi yaptığınız devreyi kontrol edin.
Özellikle 5w direncin üstünde diyot görünüyor. sizin yaptığınız devre de diyot farklı yerde.
BC517 nin kollektörü 1N4148 üzerinden BD139 un beyzine gitmeli
Kontrol edin
NTC Fan Kontrol Devresi – Çalışma Mantığı ve Pratik Tasarım Sorunları
Bu bölümde devrenin
soğuk ve sıcak durumdaki çalışma prensibi, NTC'nin sıcaklık değişimine verdiği tepki ve uygulamada karşılaşılabilecek tasarım sorunları açıklanmaktadır.
Devrenin Çalışma Mantığı
1. Soğuk Durum – İlk Çalışma
Devre ilk çalıştırıldığında NTC yaklaşık
10 kΩ değerindedir.
- NTC (10 kΩ) ve 47 kΩ (R1) birlikte bir gerilim bölücü oluşturur.
- Bu gerilim bölücünün oluşturduğu gerilim BC517'nin bazını sürer.
- BC517, Darlington yapıda iki NPN transistörden oluştuğu için yaklaşık 1,2–1,4 V civarında bir baz-emiter gerilimiyle iletime geçebilir.
- BC517 iletime geçtiğinde kollektör gerilimi düşer.
- Bu durumda 1N4148 (D1) üzerinden BD139'un bazına yeterli sürme akımı ulaşamaz.
- BD139 (Q2) kesimde kalır.
- Fanın besleme yolu 22 Ω / 5 W (R4) üzerinden gerçekleşir.
Bu durumda fan tamamen kapanmaz;
düşük devirde ön besleme şeklinde çalışır. Böylece soğuk durumda fanın sürekli tam hızda dönmesi engellenmiş olur.
2. Sıcak Durum – Isı Artışı
Soğutucu sıcaklığı yükseldiğinde NTC'nin direnci düşmeye başlar.
NTC bir
NTC (Negative Temperature Coefficient) termistör olduğu için sıcaklık arttıkça direnci azalır.
- NTC direnci azaldıkça BC517 bazındaki gerilim düşer.
- Gerilim yaklaşık 1,2 V seviyesinin altına indiğinde BC517 kesime gider.
- BC517 kesime geçtiğinde 2,2 kΩ (R2) üzerinden gelen akım 1N4148 (D1) üzerinden BD139'un bazına ulaşır.
- BD139 iletime geçer.
- Q2 yeterli şekilde sürüldüğünde 22 Ω (R4) direncini büyük ölçüde kısa devre eder.
- Fan artık yaklaşık +15 V besleme gerilimini doğrudan almaya başlar.
- Fan yüksek devirde çalışarak soğutmayı artırır.
Çalışma Özeti
Soğuk → NTC yüksek direnç → BC517 iletimde → BD139 kesimde → 22 Ω üzerinden düşük devir
Sıcak → NTC düşük direnç → BC517 kesimde → BD139 iletimde → 22 Ω devre dışı → fan tam devir
Pratikte Karşılaşılabilecek Tasarım Sorunları
1. NTC / 47 kΩ Oranı ve Sıcaklık Eşiği
Devrenin en önemli sorunlarından biri
fanın devreye girme sıcaklığının yüksek olabilmesidir.
25 °C ortam sıcaklığında 10 kΩ NTC'nin yaklaşık
10 kΩ değerinde olduğu kabul edilirse, 47 kΩ dirençle oluşturulan gerilim bölücünün çalışma noktası BC517'nin Darlington yapısı nedeniyle belirli bir eşik sıcaklığına bağlıdır.
BC517 iki transistörlü Darlington yapıya sahip olduğundan toplam baz-emiter gerilimi yaklaşık
1,2–1,4 V civarındadır.
Devrenin değerlerine bağlı olarak BC517'nin kesime yaklaşması için NTC'nin yaklaşık
1,8–2 kΩ seviyelerine kadar düşmesi gerekebilir.
10 kΩ NTC'nin bu değerlere düşmesi ise kullanılan NTC'nin
B değeri (Beta katsayısı) ve karakteristiğine bağlı olarak yaklaşık
70–80 °C veya daha yüksek sıcaklıklara karşılık gelebilir.
Bu durumda fanın tam devreye girmesi gecikebilir.
Çözüm
R1 olarak kullanılan
47 kΩ direnç yerine:
- 15 kΩ
- 22 kΩ
- veya ayarlanabilir bir trimpot
kullanılarak devrenin sıcaklık eşiği değiştirilebilir.
En pratik çözüm, uygun değerli bir trimpot kullanarak fanın devreye gireceği sıcaklığı deneyerek ayarlamaktır.
Not: Gerçek devreye girme sıcaklığı yalnızca NTC direnç değerine bakılarak kesin olarak belirlenemez. NTC'nin Beta değeri, besleme gerilimi, transistörlerin gerçek VBE değerleri ve direnç toleransları da eşik sıcaklığını etkiler.
2. Lineer Hız Kontrolü Yoktur
Bu devre gerçek anlamda
orantılı (lineer) fan hız kontrolü yapmaz.
BC517'nin çok yüksek akım kazancı nedeniyle kontrol karakteristiği oldukça keskin olabilir.
Sonuç olarak fan:
düşük devir → eşik sıcaklığı → hızlı şekilde tam devire geçiş
şeklinde çalışabilir.
Yani sıcaklık arttıkça fanın:
%20 → %30 → %40 → %50 → %60 → %70 → %80 → %100
şeklinde kademeli olarak hızlanması beklenmemelidir.
Devrenin temel amacı
otomatik düşük devir / yüksek devir fan kontrolü sağlamaktır.
3. BD139 Baz Sürme Akımı
R2 olarak kullanılan
2,2 kΩ direnç üzerinden +15 V beslemeden BD139 bazına sürme akımı sağlanır.
İdeal koşullarda yaklaşık akım:
I ≈ (15 V − VBE) / 2,2 kΩ
olup yaklaşık
6 mA seviyesindedir.
Bu değer, düşük ve orta akımlı 12 V fan uygulamalarında BD139'u sürmek için yeterli olabilir.
Ancak fan akımı yükseldikçe BD139'un kolektör akımı ve güç kaybı da artacaktır.
Özellikle yüksek akımlı fanlarda:
- BD139'un ısınması
- Yetersiz baz sürmesi
- Fanın tam hızda çalışmaması
- Transistör üzerinde fazla güç harcanması gibi problemler ortaya çıkabilir.
Bu nedenle yüksek akımlı fanlarda BD139'un
soğutucu ile kullanılması ve fanın gerçek çalışma akımına göre transistörün güç hesabının yapılması gerekir.
Pratik Test Önerisi
Devreyi uygularken sıcaklık eşiğini kontrol etmek için NTC'yi doğrudan yüksek sıcaklığa maruz bırakmak yerine kontrollü şekilde ısıtmak daha güvenlidir.
Test sırasında:
- Devreyi uygun besleme gerilimine bağlayın.
- Fanın soğuk durumdaki düşük devirini kontrol edin.
- NTC'yi kontrollü olarak ısıtın.
- Fanın hangi sıcaklıkta hızlandığını gözlemleyin.
- R1 değerini veya trimpot ayarını değiştirerek çalışma noktasını ayarlayın.
- BD139'un sıcaklığını kontrol edin.
- Fanın maksimum akımını ölçerek transistörün uygunluğunu değerlendirin.
Sonuç
Bu devre, basit ve düşük maliyetli bir
NTC kontrollü otomatik fan devresi olarak kullanılabilir. Soğuk durumda fanı düşük devirde çalıştırıp sıcaklık yükseldiğinde fanı yüksek devre almak mümkündür.
Ancak devrenin
hassas bir termostat veya gerçek PWM fan kontrol devresi olmadığı unutulmamalıdır. Özellikle sıcaklık eşiği ve fan akımı uygulamaya göre yeniden hesaplanmalıdır.
Uydudoktoru – Elektronik Devreler ve Teknik Arşiv