Ses Amplifikatörü Çıkışında Gecikmeli Hoparlör Rölesi Devresi
Devrenin amacı
Bu devre, ses amplifikatörlerinde hoparlör çıkış rölesini kontrol etmek için tasarlanmış basit bir gecikme devresidir. Temel amacı, amplifikatör ilk açıldığında hoparlörlerden duyulabilen rahatsız edici vurma, patlama ve tıklama seslerini azaltmaktır.
Amplifikatöre enerji verildiğinde devre, hoparlörleri hemen bağlamak yerine yaklaşık 5 saniye bekler. Gecikme süresi sonunda röle çekerek hoparlörleri amplifikatör çıkışına bağlar.
Devrenin bir diğer önemli özelliği, besleme gerilimi kesildiğinde rölenin kısa sürede bırakmasıdır. Böylece hoparlörler, cihaz kapatılırken oluşabilecek istenmeyen seslere karşı daha hızlı devreden ayrılır.
Malzeme listesi
| Eleman | Değer / Model | Açıklama |
|---|
| C1 | 100 µF / 40 V | Elektrolitik kondansatör |
| C2 | 100 µF / 40 V | Zamanlama kondansatörü |
| D1 | 1N4007 | Doğrultma ve koruma devresi |
| D2 | 1N4148 | Sinyal diyodu |
| Q1 | BC547 | NPN transistör |
| R1 | 33 kΩ / 0,25 W | Zamanlama direnci |
| R2 | 2,2 kΩ / 0,25 W | Deşarj ve kontrol direnci |
| Röle | 24 V DC | Bobin direnci 300 Ω üzerinde |
Not: Yukarıdaki liste, verilen orijinal metindeki eleman değerlerine dayanmaktadır. Devrenin kesin bağlantıları için orijinal şema esas alınmalıdır.
Devrenin çalışma prensibi
1. Amplifikatör açıldığında
Devreye besleme uygulandığında C1 kondansatörü şarj olur. Ardından zamanlama kondansatörü C2, R1 direnci üzerinden şarj olmaya başlar.
C2 üzerindeki gerilim yükseldikçe transistörlü kontrol katı röleyi çalıştıracak seviyeye ulaşır. Röle çektiğinde kontaklar konum değiştirir ve hoparlörler amplifikatörün ses çıkışına bağlanır.
Normal koşullarda açılış gecikmesi yaklaşık 5 saniye olarak belirtilmiştir. Gerçek süre; besleme gerilimine, kondansatör toleransına, transistörün çalışma koşullarına ve rölenin çekme gerilimine bağlıdır.
2. Amplifikatör kapatıldığında
Besleme gerilimi kesildiğinde C1 üzerindeki gerilim düşmeye başlar. C2 kondansatörünün deşarj yolu sayesinde röle kontrol gerilimi kısa sürede azalır ve röle bırakır.
Böylece hoparlörler amplifikatör çıkışından ayrılır. Orijinal açıklamada bu sürenin 0,5 saniyeden kısa olabildiği belirtilmektedir; gerçek süre kullanılan elemanlara ve devrenin bağlantısına bağlıdır.
Gecikme süresi nasıl değiştirilir?
Gecikme süresi esas olarak C2 kondansatörünün kapasitesine ve R1 direncine bağlıdır.
- Daha uzun gecikme: C2 kapasitesi artırılabilir.
- Daha kısa gecikme: C2 kapasitesi azaltılabilir.
- Direnç değişikliği: R1 değerinin artırılması genellikle gecikmeyi uzatır; azaltılması ise kısaltır.
Eleman değerleri değiştirilirken transistörün sürme koşulları ve rölenin çekme gerilimi de dikkate alınmalıdır. Elektrolitik kondansatörlerin toleransları nedeniyle gecikme süresi kesin değildir.
Kullanım alanları
Bu devre, gecikmeli hoparlör bağlantısına ihtiyaç duyulan ev tipi ses amplifikatörlerinde ve uygun besleme ile röle seçimi yapıldığında bazı PA amplifikatörü uygulamalarında kullanılabilir.
Önemli teknik uyarılar
- Rölenin bobin gerilimi ve kontak akım kapasitesi, kullanılacak devreye uygun olmalıdır.
- 24 V DC röle kullanılması, kontrol devresinin besleme ve sürme koşullarının da bu röleyle uyumlu olmasını gerektirir.
- Hoparlör çıkışını doğrudan şaseye bağlamayın. Özellikle köprü çıkışlı (BTL) amplifikatörlerde bu durum çıkış katına zarar verebilir.
- Bu devre gecikmeli bağlantı sağlar; tek başına amplifikatör çıkışındaki tehlikeli DC gerilimini algılayan tam kapsamlı bir hoparlör koruma devresi değildir.
- Orijinal metinde Q1'in BC547 olduğu belirtilmesine rağmen çalışma açıklamasında Q2 adı da geçmektedir. Transistör sayısı ve bağlantıları şemadan doğrulanmalıdır.
Sonuç: Gecikmeli hoparlör rölesi devresi, amplifikatörün açılış ve kapanış anlarında oluşabilecek istenmeyen sesleri azaltmak için ekonomik bir çözümdür. Doğru röle, besleme ve zamanlama elemanları seçilerek farklı ses amplifikatörü projelerine uyarlanabilir.