FET Güçlendirici ile Tüp Amfi Karakterine Yakın Ses – Basit FET Overdrive Devresi
FET (Field Effect Transistor – Alan Etkili Transistör) kullanılan bazı basit yükselteç devreleri, özellikle gitar sinyalinde
tüplü amfilere benzer bir distorsiyon karakteri oluşturabilir.
Bu durum FET'in çalışma karakteristiği ve devrenin sinyali hangi noktada ve nasıl kırptığı ile ilgilidir. Buradaki amaç gerçek bir vakum tüpünü birebir taklit etmek değil, gitar sinyaline kulağa benzer şekilde hoş gelen bir harmonik yapı kazandırmaktır.
Mevcut devrede kullanılan FET tabanlı mini güçlendirici, düşük besleme gerilimlerinde de çalışabilecek basit bir yapı olarak değerlendirilebilir. Konudaki uygulamada
9 V besleme ile bozulmanın düşük olduğu, daha yüksek besleme için iki adet 9 V pilin seri kullanılabileceği ve daha fazla distorsiyon istenirse iki kademenin seri bağlanabileceği belirtilmiştir.
FET Neden Tüp Sesine Benzetiliyor?
FET'lerin çalışma karakteristiği bazı koşullarda vakum tüplerinin davranışına BJT transistörlere göre daha yakın sonuçlar verebilir.
Özellikle aşırı sürme durumunda oluşan harmonikler gitar sinyaline karakteristik bir
overdrive sesi kazandırabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır:
FET devresi gerçek tüp devresinin aynısı değildir.
“Lamba sesi” ifadesi daha çok elde edilen ses karakterini tanımlamak için kullanılmalıdır.
9 V ile Çalışma
Bu tür basit devrelerin en güzel taraflarından biri düşük besleme gerilimiyle denenebilmeleridir.
9 V pil kullanıldığında:
- Taşınabilir olarak kullanılabilir.
- Devre kurulumu kolaylaşır.
- Düşük güç seviyelerinde test yapılabilir.
- Gitar ön yükselteci veya efekt katı olarak denenebilir.
Ancak 9 V ile çalışan basit bir FET katını doğrudan yüksek güçlü hoparlör amplifikatörü olarak değerlendirmemek gerekir.
Buradaki asıl ilginç nokta
sinyal karakterini değiştiren FET katı olmasıdır.
Besleme Gerilimini Artırmak
Konudaki uygulamada iki adet 9 V pil seri bağlanarak daha yüksek besleme gerilimi elde edilebileceği belirtilmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, FET'in ve devredeki diğer komponentlerin maksimum gerilim sınırlarıdır.
Besleme gerilimi artırılmadan önce:
- FET'in maksimum VDS değeri
- FET'in maksimum güç kaybı
- Drain akımı
- Dirençlerin güç değerleri
- Kondansatörlerin çalışma gerilimleri
kontrol edilmelidir.
Sadece “9 V yerine 18 V bağlayabiliriz” şeklinde düşünmek doğru değildir.
İki FET Katını Seri Bağlamak
Daha fazla distorsiyon elde etmek için iki benzer kazanç katının arka arkaya kullanılması oldukça ilginç bir yöntemdir.
Gitar → FET 1. kat → FET 2. kat → Ton/Volume → Güç amplifikatörü
şeklinde düşünülebilir.
İlk kat sinyali yükseltirken ikinci kat daha fazla sürülebilir ve sinyalin kırpılması artırılabilir.
Bu yöntem modern gitar efekt devrelerinde kullanılan
cascaded gain stages yaklaşımına benzer.
Ancak iki katı doğrudan seri bağlamak her zaman en iyi sonucu vermeyebilir. Katlar arasındaki DC çalışma noktası ve kuplaj kondansatörleri doğru tasarlanmalıdır.
Tüp Sesi İçin Sadece FET Yeterli mi?
Hayır.
Bir tüplü amfinin ses karakterini yalnızca aktif eleman belirlemez.
Gerçek tüplü amplifikatörlerde:
- Giriş katı
- Tüpün çalışma noktası
- Katlar arasındaki kuplaj
- Faz çevirici
- Güç tüpleri
- Çıkış transformatörü
- Hoparlör
- Hoparlör kabini
- Negatif geri besleme
gibi birçok unsur toplam ses karakterini oluşturur.
Dolayısıyla basit bir FET devresinin “gerçek tüp sesi” vermesinden ziyade
tüp amfi karakterine benzeyen bir overdrive/distorsiyon oluşturması daha doğru bir tanımlamadır.
Devreyi Daha İyi Hale Getirmek
Bu fikir geliştirilecekse yalnızca FET katını büyütmek yerine aşağıdaki yapı daha kullanışlı olabilir:
Gitar girişi → Buffer → FET Gain → Ton kontrolü → FET Gain/Overdrive → Volume → Güç amplifikatörü
Böylece kazanç ve distorsiyon ayrı ayrı kontrol edilebilir.
Özellikle
Gain potansiyometresi eklenmesi, gitar sinyalinin FET'i ne kadar sürdüğünü ayarlamaya olanak sağlar.
Ayrıca çıkışa bir
Volume kontrolü eklenerek güç amplifikatörüne giden sinyal seviyesi bağımsız olarak ayarlanabilir.
Sonuç
Bu devre, gerçek bir vakum tüplü amplifikatörün yerine geçecek bir tasarım olarak değil,
çok basit ve düşük maliyetli bir FET overdrive/gain katı olarak değerlendirilirse oldukça başarılı bir fikir.
Özellikle gitar elektroniğiyle uğraşanlar için FET'in farklı çalışma noktalarında nasıl farklı harmonikler ve distorsiyon oluşturduğunu denemek açısından güzel bir başlangıç devresidir.
İleride bu konu altında
FET modeli, drain direnci, source direnci, bias ayarı, Gain/Volume potansiyometreleri ve osiloskop üzerinden giriş-çıkış dalga şekilleri eklenirse çok daha kapsamlı bir FET gitar preamfi konusu haline getirilebilir.
