LNB Çeşitleri ve Çalışma Prensibi
LNB nedir?
LNB (Low Noise Block Converter), uydudan gelen çok zayıf mikrodalga sinyalini düşük gürültüyle yükselten ve koaksiyel kablonun taşıyabileceği daha düşük bir frekansa (950–2150 MHz, IF/ara frekans) çeviren elemandır. İçinde iki ana kademe bulunur:- LNA (Low Noise Amplifier): Probdan gelen sinyali olabildiğince az gürültü katarak yükseltir.
- LNC / Konvertör: Yerel osilatör (LO) ile gelen frekanstan sabit bir değer çıkararak frekansı düşürür.
Feed (besleme)
Feed, çanaktan yansıyan sinyali toplayıp prob’a ileten yuvarlak dalga kılavuzu kısmıdır. Yuvarlak yapı her polarizasyondaki dalgayı iletebildiği için kullanılır. Köşeli olsaydı yalnızca kendi düzlemine uygun polariteyi taşırdı.Feed’in kalite özellikleri:
- Polarizasyon yalıtımı (cross-polar isolation): Karşı polariteden sızmanın önlenmesi (örnek: 25 dB). Düşükse komşu polariteli yayın karışır.
- VSWR (gerilim duran dalga oranı): İç yüzeylerin geometrik kusursuzluğu verimi doğrudan etkiler.
- Mekanik hassasiyet: Gelen dalgayı polaritesine göre ayıran orthomode transducer (OMT) çıkışlarında yüzey düzlemliği önemlidir.
Hem doğrusal hem dairesel yayın alan feedlerde depolarizör denilen, yaklaşık 0.1 mm hassasiyetle işlenmiş bir teflon levha bulunur. Çeyrek dalga boyu Ku bandında yaklaşık 6 mm olduğu için bu hassasiyet gerekir. Kutupları 45° döndürmek için ayrıca servolu bir polarotör gerekir, servosuz feedde bu mümkün değildir.
LNBF (tümleşik feed’li LNB)
Küçük offset çanaklarda feed ve LNB tek parça olarak üretilir, buna LNBF denir. Çanağa takılıp kablosu bağlanır, içi su geçirmez şekilde kapalıdır. Boyun çapı genellikle 40 mm standardındadır. Bu LNBF’ler yalnızca doğrusal (V/H) yayınlar için uygundur.
(feedsiz) LNB
Daha büyük prime-focus çanaklarda feed genellikle çanakla birlikte satılır. Flanşlı LNB, feed’in arkasına standart vida delikleri üzerinden bağlanır. İç yapı olarakLNBF’ten farkı yoktur.
Dikkat edilecek noktalar:
- Doğrusal Ku LNB için çanakla verilen feed genellikle uygundur. C bant veya dairesel polarizasyon için farklı feed gerekir ve çoğu zaman ayrıca temin edilir.
- Farklı feedlerin dalga kılavuzu boyu farklıdır. Kelepçeye bağladığınızda odak uzaklığını farkında olmadan değiştirebilirsiniz.
- Üretici odak uzaklığını genellikle feed ağzından çanak dibine ölçer. Örneğin 94.3 mm olarak verilen odak uzaklığını milimetrik olarak bulabilmelisiniz.
- Feedi ileri geri kaydırarak maksimum sinyali yakalayabilmeli, kelepçe feed boynunda sorunsuz sabitleme yapabilmelidir.
LNB seçerken bakılacak parametreler
- Gürültü faktörü (NF): Ku bandında dB, C bandında Kelvin (gürültü sıcaklığı) olarak verilir. Düşük değer iyidir. Ancak sistemin toplam C/N değerinde çanak çapı, yayının EIRP’si ve bant genişliği gibi başka parametreler de etkilidir. Çok düşük NF’li LNB’lerin fiyat farkı çoğu zaman sağladığı faydadan fazladır.
- Kazanç ve düzgünlük: Kazanç genellikle 55–65 dB aralığındadır. İyi bir LNB’de 30 MHz’de kazanç değişimi yaklaşık 0.3 dB düzeyindedir.
- LO kararlılığı: Tüm sıcaklıklarda LO’nun kararlılığı önemlidir. DRO’lu osilatörlerde ±1–3 MHz iyi sayılır. PLL’li LNB’lerde ±25 kHz veya ±10 kHz’e inilir. Bu tip LNB’ler daha pahalıdır ve veri aktarımında düşük BER sağlar.
- Faz gürültüsü: Örneğin 10 kHz ofsette -75 dBc/Hz iyi bir değerdir.
- Çıkış: 75 Ω empedans, F tipi konnektör. Çıkış SWR’si genellikle en çok 2:1'dir.
- Güvenilirlik: Konnektör yalıtımı, UV dayanımı ve sıcaklık kararlılığı da seçim kriteridir.
LO (Yerel Osilatör) frekansı nedir?
Kablolar 2 GHz üstü frekansları iletmekte zorlanır. LNB, uydu frekansından LO değerini çıkararak (down conversion) sinyali alıcı tunerinin alabileceği aralığa indirir.Örnek 1: Tuner üst sınırı 1.75 GHz, almak istediğiniz en yüksek uydu frekansı 12.6 GHz ise gereken LO = 12.6 − 1.75 = 10.85 GHz’dir.
Örnek 2: LO 10.25 GHz ise 12 GHz’lik yayın 12 − 10.25 = 1.75 GHz’de alıcıya gelir.
Bu basit hesap, farklı LNB ve alıcı kombinasyonlarında belirli bir yayının neden alınamadığını açıklar.
Günümüzün standart LNB’leri
| Tip | LO | Taranan aralık* | Not |
|---|---|---|---|
| Standard (FSS) | 10.0 GHz | ≈10.95–11.75 GHz | Eski, 0.95–1.75 GHz tuner, V/H gerilimle seçilir |
| Enhanced | 9.75 GHz | 10.7–11.7 GHz | Tek bant, Astra 1A-D döneminden |
| DBS | 10.75 GHz | ≈11.70–12.50 GHz | Eski tip |
| Telecom | 11.0 GHz | 11.95–12.75 GHz | Eski tip, gerilimle V/H |
| Universal | 9.75 / 10.6 GHz | 10.70–12.75 GHz | 22 kHz ile alt/üst bant, 13/18V ile V/H |
Universal LNB nasıl çalışır?
- Polarite seçimi: Alıcı kabloya ~13V verirse dikey (V), ~18V verirse yatay (H) polarite seçilir. Eski Marconi tipi LNB’de bu aralıklar yaklaşık 12.5–14.5V ve 15.5–18V idi.
- Bant seçimi: Alıcı 22 kHz (yaklaşık 0.6 V) ton gönderirse LNB, LO’yu 10.6 GHz’e alarak üst bandı seçer. Ton yoksa LO 9.75 GHz’de kalır ve yalnızca alt bant alınır.
- Böylece tek LNB, 4 kombinasyonu (alt V, alt H, üst V, üst H) kapsar. Metinde geçen “4 bantlı (Quad Band)” ifadesi aslında bu 4 kombinasyondur.
Eski tip LNB ve alıcılar (tarihsel bilgi)
Bugünkü Universal LNB + 0.95–2.15 GHz tuner standardına gelinceye kadar çeşitli ara ürünler çıkmıştır. Örneğin 0.95–1.75 GHz tunerli bir alıcı FSS LNB (10.0 GHz) ile yaklaşık 10.95–11.75 GHz, DBS LNB (10.75 GHz) ile yaklaşık 11.70–12.50 GHz aralığını tarayabilirdi. Bugünkü Universal LNB’nin işini, eskiden iki LNB + bir OMT + bir 22 kHz anahtar yapardı. Bu dönemin Dual band, Tripleband ve Quadband LNB’leri de aralıkları genişletmeye çalışmıştır (Tripleband aralıkları model bağımlıdır, kataloğa bakınız). Bu eski LNB’lerin çoğu flanşlı tipti ve gürültü değerleri en eski modellerde 3 dB’ye kadar çıkıyorduÇok girişli (multifocus / monoblok) LNB’ler
Astra + Hotbird gibi birbirine yakın iki uyduyu tek çanakla alabilmek için monoblok LNB’ler geliştirilmiştir. Bir monoblok LNB aslında 2 feed + 2 Universal LNB + DiSEqC anahtardan oluşur ve tek F konnektörlü çıkışı vardır. Alıcı DiSEqC, 22 kHz ve 13/18V ile iki uydunun toplam 8 polarite/bant kombinasyonundan birini seçer. Bu LNB’ler yalnızca birbirine sabit mesafedeki, tasarımın öngördüğü iki uydu için kullanılabilir. Çok çanaklı uygulamalar için kendinden DiSEqC anahtarlı, bir giriş / bir çıkışlı geçişli LNB tipleri de vardır.Çok çıkışlı LNB’ler
- Single: 1 çıkış.
- Twin: 2 bağımsız çıkış. Her çıkışta 4 kombinasyon (alt/üst bant × V/H) bulunur. İçinde aynı feede bağlı 2 Universal LNB vardır. İki alıcı, iki ayrı çanak varmış gibi bağımsız izleme yapar.
- Quad: 4 bağımsız çıkış. Dört kullanıcıya bağımsız dağıtım içindir.
- Octo (Octal): 8 bağımsız çıkış. Bazı uygulamalarda multiswitch (santral) yerine kullanılır.
- Quattro: 4 sabit çıkış. Her çıkışta yalnızca tek kombinasyon bulunur (alt V, alt H, üst V, üst H). Merkezi dağıtımda, multiswitch girişi için kullanılır, doğrudan alıcıya bağlanmaz.
- Dual (eski kullanım): Tek bandın V ve H polaritelerini ayrı çıkışlardan sabit verir. Üst bant yayını olmayan uydu kalmadığı için büyük ölçüde demode olmuştur.
Stack (MDU) LNB
Aynı kabloda dikey ve yatay polariteleri farklı frekans bantlarına yerleştirerek taşıyan, apartman gibi toplu sistemler için üretilmiş LNB’dir. Çıkış, UHF’nin az kullanılan üst bantlarındadır. Bu LNB’nin yanına konulan bir up converter, bandı alıcının görebileceği aralığa (kataloğa göre 1.7–2.05 GHz civarı) yükseltir. Böylece uydu yayınları kalitesiz ve uzun koaksiyel hatlarla da taşınabilir. Giriş/çıkış frekansları ve kazanç ürüne göre değişir, kesin değerler için üretici kataloğuna bakınız.Güncel ilaveler
- Wideband LNB: Çoğu modelde tek bir LO (yaklaşık 10.4 GHz) ile 10.7–12.75 GHz’in tamamını tek ara frekans bandında (yaklaşık 290–2340 MHz) verir. Daha çok Unicable II / JESS ile birlikte kullanılır. Normal alıcılarla uyumlu değildir.
- Unicable / SCR (EN 50494) ve JESS (EN 50607): Tek koaksiyel kablo ile birden fazla alıcıya yayın taşıyan sistemlerdir. Kullanıcı bandı sayısı sistem tipine göre değişir (Unicable’da yaklaşık 8, JESS’te 32'ye kadar). Bu sistemlerde Unicable uyumlu LNB veya santral gerekir.
- C bant LNB: Genellikle 3.4–4.2 GHz aralığı için, tipik LO 5.15 GHz ile (4.2−5.15 → 0.95 GHz, 3.4−5.15 = ters çevrilmiş IF 950–1750 MHz) çalışır. Büyük çanak ister. Gürültü Kelvin cinsinden verilir.
- 5G filtreli C bant LNB: 5G sinyalleri C bandın üst kısmına yakın çalıştığı için parazit yapar. Bu nedenle filtreli modeller üretilmiştir.
- Gürültü değerleri: Günümüzde Universal LNB’lerde 0.1–0.3 dB değerleri yaygın olarak yazılmaktadır. Fakat bu rakamlar çoğu zaman laboratuvar ya da en iyi koşul değeridir. Karşılaştırmayı gain, LO kararlılığı ve sıcaklık davranışı ile birlikte yapmak gerekir.
- HD / 4K LNB etiketi: Pazarlama ifadesidir. Universal LNB 4K/UHD yayınları da aynı şekilde alır. Önemli olan sinyal kalitesidir.
- Link bütçesi araçları: Eski SMW programı yerine güncel çevrimiçi uydu hesaplama araçları ve üreticilerin sunduğu link bütçesi hesaplayıcıları kullanılabilir.
Son düzenleme: